Monastery complex of Geghard

THE PEARL OF ARMENIA AND THE WORLD CULTURE
IN THE KOTAYK REGION – GEGHARD MONASTERY

Համաձայն  լեգենդի`  մի  ազնվատոհմիկ  ընտանիքից քույր և եղբայր որոշեցին թողնել աշխարհիկ կյանքը և այս ձորի մեջ տաճար կառուցել: Երկար ժամանակ չկարողանալով որոշել կառուցվելիք տաճարի վայրը` նրանք խնդրում են Աստծուն օգնել իրենց: Առավոտյան արթնանալով տեսնում են իրենց բրիչը` խրված լեռան կատարին: Աստվածահարս կույսի օգնությամբ նրանք քրտնաջան աշխատանքով աստիճանաբար ժայռի մեջ բաց են անում հրաշագեղ մի տաճար և մինչև կյանքի վերջ հավատով ապրում և ծառայում են տաճարին: Այդտեղ էլ կնքում են իրենց երկնանվեր կյանքի մահկանացուն:
Գեղամա լեռնաշղթայի հարավարևմտյան կողմում՝ Ազատ գետի Գողթ վտակի ձորալանջին, ահեղ լեռների գրկում է ծվարել համայն հայության նվիրական այդ սրբություններից մեկը՝ Սուրբ Գեղարդավանքը:
Գեղարդավանքը հայկական միջնադարյան խոշոր համալիրներից մեկն է՝ հռչակավոր իր ինքնատիպ ու եկեղեցաշինության մեջ եզակի ճարտարապետական հորինվածքով՝ մի մեծ ժայռի մեջ փորված երկու վիմափոր եկեղեցիներով, գավիթով, մեծ ժամատուն-դամբարանով, խցերով ու մատուռներով, որոնք հարավային կողմում ներդաշնակորեն միանալով մեկ ուրիշ գավթի ու եկեղեցու, կազմում են պաշտամունքային մի համալիր՝ բնավ չզիջելով աշխարհի նմանօրինակ մյուս կառույցներին։
Այս մենաստանը հիմնադրվել է Հայոց Մեծ դարձից անմիջապես հետո՝ 301թ. Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի նախաձեռնությամբ, որն ըստ հայոց առաջին պատմիչ Ագաթանգեղոսի վկայության՝ «շեն ու անշեն տեղերում հաստատեց դաշտաբնակ, շենաբնակ, լեռնաբնակ, անձավաբնակ, արգելաբնակ վանականների բազում ու անհամար խմբերի»: Նույնիսկ կարծիք կա, որ այս աստվածահաճո գործում լեռների ու ժայռերի անձավներում կատարելություն ու փրկություն փնտրող ճգնավորներին անձամբ սատարել է Ս. Տրդատ արքան:
Եկեղեցու արևելյան կողմում՝ բազրիքավոր աստիճաններից վեր, կա մի քարայր, որի ճակատային մասում, իբրև հավաստի վկայություն սերունդներին, փորագրված է. <<Սուրբ Սուրբ Գրիգոր Հայոց Լուսավորիչ։
Ի սկզբանե կոչվել է Այրիվանք՝ միաբանների ձեռքով փորված բնական այրերն իբրև ճգնարաններ օգտագործելու պատճառով: Շրջակայքում գտնվել են այդպիսի շուրջ  140 այր, որ ընդամենը մի մասն է բազում ճգնարանների, որոնք դարերի ընթացքում փլուզվել են՝ փխրուն նստվածքային ապարների մեջ փորված լինելու պատճառով:
Սկզբից ևեթ մենաստանը վերածվել է «հայոց տան» և հոգևոր ամրոցի, եղել հայոց թագավորների ու իշխանների, բարձրաստիճան հոգևորականների սիրելի վայրը: Այստեղ հաճախակի օդափոխվել, առանձնական կյանք են վարել և նույնիսկ ապաստանել են մեր կաթողիկոսներից սուրբ Ներսես Մեծը (4-րդ դար), սուրբ Սահակ Պարթևը (4-րդ դար), սուրբ Հովհաննես Դ Օվայեցին (9-րդ դար):
Վանքը շատ է տուժել սելջուկների արշավանքներից, հատկապես 1064 թ. հետո, երբ նրանց կողմից նվաճվեց Հայաստանի հյուսիսային մասը:
Ներկայիս հնագույն պաշտամունքային կառույցը եռահարկ, կիսավիմափոր Ս. Աստվածածին եկեղեցին է՝ կառուցված Զաքարյանների նախաձեռնությամբ 1164 թվականին: Գտնվում է վանքի կենտրոնական մուտքին (մուտք) չհասած՝ արևմտյան կողմում։ Բազմաթիվ արձանագրություններից տեղեկանում ենք տարբեր անձանց՝ իրենց մահից հետո հոգեհանգիստ կատարելու խնդրանքով վանքին արած նվիրատվությունների մասին:
1257-1258 թվականներին այս եկեղեցին նորոգվել է Պռոշյանների կողմից և զարդարվել որմնանկարներով: Խորանի կենտրոնում Աստվածածնի պատկերն է՝ մանուկ Հիսուսը գրկին, երկու կողքերին՝ հրեշտակներ, իսկ առաստաղին Պռոշ իշխանի և նրա ընտանիքի խմբանկարն է, որոնք, սակայն, վնասվել են մրի և խազերի պատճառով:
1215 թ-ին կառուցվել է Կաթողիկե (գլխավոր) եկեղեցին, որն իր ծավալատարածական հորինվածքով Հայաստանի խաչաձև գմբեթակիր կառույցների՝ 12-13-րդ դարերի հանրահայտ օրինակներից է: Հատակագիծը արտաքուստ ուղղանկյուն է՝ չորս անկյուններում կրկնահարկ ավանդատներով կամ աղոթատներով, որոնք նախատեսված են եղել իշխան-իշխանուհիների համար: Արևելյան և հարավային պատերը ակոսված են զույգ հայկական խորշերով, որոնք հակասեյսմիկ նշանակություն ունեն:
Կաթողիկեն հարուստ է հարդարանքով, հատկապես թմբուկն ու հարավային շքամուտքը, որի ճակատային մասում ուշագրավ բարձրաքանդակ կա, որ պատկերում է առյուծի հարձակումը ցլի վրա. հավանաբար այն Զաքարյանների իշխանական տան զինանշանն է:
1215-1225թթ. Կաթողիկեի արևմտյան կողմին կից կառուցվում է կենտրոնակազմ, քառասյուն, շթաքարային մշակումով գմբեթավոր գավիթը: Այն իր արտաքին տեսքով հարում է քաղաքացիական կառույցներին և հիշեցնում մեր լեռնային գյուղական տները։ Հյուսիսարևելյան և հարավարևելյան անկյուններում ունի երկհարկ ավանդատներ, որոնցից ձախակողմյանը` երկրորդ հարկինը, նվիրված է սուրբ Թադեոս առաքյալին: Արձանագրություններից իմանում ենք ոչ միայն կառուցողների, այլև բարերարների ու շինարարությանը մասնակցած միաբանների անունները:
Կաթողիկեի և գավթի համար հյուսիսային պատ ծառայող հսկա վեմը ներքանդակված է վերգետնյա շինարվեստին համարժեք հանդերձանքով: Ըստ ավանդության հյուսիսային պատի տակից բխում է սուրբ և բուժիչ սառնորակ աղբյուրը, որի արևելյան կողմում խուց է փորված, իսկ արևմտյան կողմում՝ ավազան մկրտությունների համար։ Խորանից դեպի հյուսիսարևմուտք նայող հատվածում՝ լեռնային աղբյուրներով լեցուն ավազանին կից, նկատելի է խորհրդարանը, որտեղ և դրվել է սուրբ Պատարագներին օգտագործվող սկիհը՝ այն գավաթը, որի մեջ օրհնվել են հացն ու գինին՝ մեր Տիրոջ մարմինն ու արյունը:
Հայկական միջնադարյան վանքերի համար հատկանշական է եկեղեցիների խումբը, սակայն հայ եկեղեցաշինության մեջ եզակի երևույթ է մեկ հսկա ժայռի մեջ երկու վիմափոր եկեղեցիների, գավթի, ժամատան, խցերի, մատուռների ու կացարանի (վեցթևյա սերոբվեի խորհրդանշով) եռահարկ պաշտամունքային համալիրը, որը հյուսիսային կողմում միավորված է գավթի և Կաթողիկե եկեղեցու հետ: Այն, անկասկած, իր ճարտարապետական հորինվածքով՝ եռախորան պաշտամունքային կառույցով, համաքրիստոնեական եկեղեցաշինության մեջ իր նմաններին բնավ չզիջող գլուխգործոցներից է՝ միաբանների, իշխանների ու ժողովրդի մեծ հավատի վկայությունն ու քարակոփ արտահայտությունը: Այս պաշտամունքային համալիրը (եռահարկ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու հետ միասին) ժողովրդի կողմից կոչվել է Յոթ եկեղեցիների վանք, որը ունի նաև քառասուն մատուռ և պատարագի համար նախատեսված խորան:
13-րդ դարից սկսած՝ Այրիվանքը մատենագրության մեջ և բանավոր խոսքում աստիճանաբար վերանվանվել է Գեղարդավանք՝ ի պատիվ նույն դարից այստեղ պահվող Հայաստանյայց Եկեղեցու մեծագույն սրբություններից մեկի:
Սուրբ  Գեղարդը նիզակի այն ծայրակալը՝ տեգն է, որով հռոմեացի զինվորը խաչի վրա խոցեց Տեր Հիսուս Քրիստոսին: Մոտ 15 սմ երկարություն ունեցող տափակ երկաթյա այդ տեգն իր հետ Հայաստան էր բերել Սուրբ Թադեոս առաքյալը:
Հայաստանում և դրացի եկեղեցիներում այս հրաշագործ տեգով օրհնել են ժողովրդին, ազատել աղետներից ու համաճարակներից: Ցայսօր հայոց կաթողիկոսները Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի աջով և Սուրբ Գեղարդով են օրհնում մյուռոնը։ 18-րդ դարում  Սուրբ Գեղարդն ու այս վանքում գտնվող Նոյյան տապանի մասունքը տեղափոխվել են Ս. Էջմիածին և պահվում են Մայր Աթոռի թանգարանում:
Մեծահռչակ ուխտը հայոց միջնադարյան հոգևոր-մշակութային և կրթական նշանակալից կենտրոններից է եղել, ունեցել է դպրանոց, գրչատուն և հարուստ մատենադարան:
Մաշտոցի անվան Մատենադարանում, ինչպես և Փարիզի Ազգային գրադարանում ու Բեռլինի Արքայական գրադարանում, պահվում են ձեռագրեր, ինքնագրեր, այդ թվում՝ Ավետարաններ, Սաղմոսարաններ, Ճառընտիրներ, Մաշտոցներ, Շարակնոցներ և Հայսմավուրքներ, որոնք կազմվել, ծաղկվել, գրվել ու ընդօրինակվել են Գեղարդավանքում: 12-րդ դարով է թվագրված Այրիվանքի Փիլիպոս քահանայի կազմած Տոնապատճառը, որի կազմը Մատենադարանում պահվող հնագույն կազմերից մեկն է:
    Դարերի ընթացքում թշնամու զորքերը Հայաստանի շատ քաղաքներ ու գյուղեր են ավերել և հավասարեցրել են հողին, բայց Գեղարդը կանգուն է` որպես մեծագույն հաղթանակի խորհրդանիշ, որպես հայ ժողովրդի ստեղծագործ ոգու մարմնացում:
 

To legend a sister and a brother from a noble family decided to built a temple in the gorge. For a long time they couldn’t decide where to built the temple, so they asked God to help them. One morning they saw their hoe stuck on the top of the mountain. Soon after with the help of a saint virgin they built a splendid temple in the rock. And till the end of their lives they lived with faith, served the temple and died there.

Գեղարդի վանքային համալիր.jpg

In the south-western part of Geghama Mountain Range, оn the slope of the gorge of the Goght brook of the Azat River, within the embrace of picturesque mountains one of the all-Armenian shrines – St. Geghard Monastery is sheltered.

The Monastery of Geghard is one of the Armenian large medieval complexes famous for its original and rare architectural compound: two intagliated churches dug in a huge cliff, vestibule, big graveyard chapel, monastic cells and chapels which by joining harmoniously another vestibule and church in the south side form a worship complex not yielding to the similar world structures.

This cloister was founded right after the Great Armenian Conversion – in 301 by St. Gregory the Illuminator, who according to the testimony by the 1st Armenian historian Agatangeghos “established numerous and countless groups of plain-living, hamlet-living, highland, cave-living, sanctuary-living monks in habitable and inhabitable places”. There is even the opinion that in this god-blessed work personally St. Trdat the King supported the hermits who were looking for perfection and rescue in the caves of mountains and cliffs.

Above the balustrade stairs in the east side of the church there is a cave in the frontal part of which, as a true evidence for the coming generations,

one may see the following words carved in a stone: “Saint Gregory Armenian the Illuminator”.

In the older times the Monastery was called Ayrivank with the reason that the natural dens dug out with the hands of monarchs were exploited as hermitages. Nearly 140 similar caves were revealed in the surroundings, which constitute just one part of the numerous hermitages, destroyed during centuries as a result of being dug in fragile aqueous rocks.

Right from the beginning the monastery became the Armenian “House of Faith” and the beloved place of Armenian kings and

Գեղարդի վանքային համալիր1.jpg

 sovereigns and high-ranking priests. Such patriarchs as Nerses the Great (4th century), St. Sahak Partev (4th century), Hovhannes D Ovayetsi (9th century) often visited this holy place, had a rest, lived in seclusion and even sheltered here.

The monastery has suffered much from Seljuk invasions, especially after 1604 when the Northern part of Armenia was conquered by them.

The nowadays ancient worship structure is the three-floor half-intagliated St. Astvatsatsin Church built by the generation of the Zakarians in 1164. It is located in the west part near the central entrance. Numerous inscriptions tell us about the donations by different people pleading for a service after their death .

In 1257-1258 this church was reconstructed by the generation of the Proshians and decorated with frescoes. In the middle of the altar is the portrait of Astvatsatsin with child Christ in her arms, two angels on both sides, whereas on the ceiling one may see the group-portrait of sovereign Prosh and his family, which unfortunately are lost because of soot and notches.

Тhe main church – Catoghike – was built in 1215. With its spatial-dimensional composition it represents a well-known example of 12th-13th–century Armenian cross-shaped cupola structure.The plan is rectangular from the outside, with two-floor vestries in all four corners, which were foreseen for sovereigns and duchesses. The eastern and southern walls are furrowed with a couple of Armenian apertures, which are of anti-seismic significance.

Catoghike is rich in embellishments, particularly the dome drum and the southern entrance, in the front part of which one may see a remarkable has a remarkable high relief which illustrates attack of а lion on a bull. Perhaps it is the symbol of the family of the Zakarians.

In 1215-25’s adjacent to the west part of Catoghike a center-formed, four-columned, stalactite-cultivated domed vestibule was erected. With its appearance it resembles civic structures and reminds Armenian mountainous village homes. In the north-eastern and south-eastern corners it has two-floor vestries, the second floor of the left-side vestry dedicated to Apostle St. Thaddeus. From the inscriptions we learn not only the names of builders but also those of benefactors and monks who took part in the construction.

Serving as northern wall for Catoghike and its vestibule – the giant rock is sculptured in equivalence to elevated architecture decorations and interiors. From under the northern wall flows out sacred and healing cold spring, on the eastern side of which a cell is curved (with a small window to the altar), and in the western side – a basin meant for baptism. Overlooking north-west from the altar near the basin full of mountain springs, the decision room is visible where the chalice (i.e. the cup in which the bread and the wine – «the body and the blood of God» – were blessed used during Holy Liturgy is being kept.

Գեղարդի վանքային համալիր2.jpg

For the Armenian medieval monasteries characteristic is a group of churches, but in the Armenian church-architecture of singular phenomenon is the three-floor worship complex consisting of two stone-curved churches, vestibule, chapel, cells, shrines and dwelling (symbolizing the six-winged angel), this complex in its turn joining the vestibule and church Catoghike in the northern side. With its architectural structure – the three-altar religious construction – it is a masterpiece not yielding to the other suchlike churches in all-Christian church-architecture.

This religious complex together with the three-floor St. Astvatsatsin church has been called Monastery of Seven Churches by people and consists of forty chapels and liturgy altars.

From the 13th century on, in the chronicle and oral speech Ayrivank was gradually renamed Geghardavank in honor of one of the greatest shrines of Armenian Church kept here from the same century.

St. Geghard is the lance of the spear with which the roman soldier nailed Jesus Christ on the cross. This feeble 15-cm-long iron lance was brought to Armenia by Apostle St. Taddeus.

In Armenia and neighbor churches for many-many times with this miraculous lance people were blessed, freed from disaster and epidemics. Till today the Armenian patriarchs bless the incense with the right of St. Gregory the Illuminator and St. Geghard. In the 18th century St. Geghard and the relic of Noah’s ark kept in this monastery were taken to St. Echmiadzin and are kept in the museum of Mayr Ator till today.

 

Գեղարդի վանքային համալիր3.jpg

The monastery is also known as one of the important religious-cultural and educational centers of medieval Armenia. It had a spiritual seminary, a library and a rich storehouse of ancient manuscripts (Matenadaran). In Matenadaran aft. Mesrop Mashtots, as well as in Paris National Library and Berlin Royal library one may find manuscripts, autographs, including gospels, psalms, manuscript collections of selected articles, Books of Needs, collections of Armenian religious songs, etc., which have been formed, developed, written and copied in Geghard Monastery.

During centuries passed many towns and villages of Armenia had been destroyed and razed to the ground by enemy troops, but Geghard stays as a symbol of the Greatest Victory, as incarnation of the creative gift and spirit of Armenian people.